جهش آموزشی در عصر کرونا
توفیق رسانه‌ملی در دوره‌های آموزش مجازی

پس از آنکه شیوع ویروس کرونا باعث تعطیلی دوره‌های آموزشی حضوری شد، اداره‌کل آموزش برای جلوگیری از توقف روند آموزش در سازمان، سازوکارهایی را با محوریت آموزش از راه دور و آموزش مجازی در پیش گرفت. در این اداره‌کل تجربه آموزش مجازی چندان دور از دسترس نبود و از سال‌ها قبل با شیب ملایمی به این شکل از آموزش هویت بخشیده شده است. از این‌رو در سال 99 شاهد پر رنگ شدن تغییر مسیر ریل آموزش وجایگزینی آموزش‌های آنلاین، آفلاین، ویدئو کنفرانس، وبینار و غیره به جای آموزش‌های حضوری بودیم. مدیران و کارشناسان اداره‌کل آموزش بر این باورند که در صورت ادامه یافتن شیوع ویروس کووید 19، مسیر آموزش هموارتر از قبل خواهد شد و همکاران با آشنایی این مسیر، محسنات آن را درک خواهند کرد و با آن همراه خواهند شد. علیرضا دهقانی، مدیر ارتباطات و ارزشیابی آموزش، صدیقه‌السادات معین، مدیر طراحی آموزش، محمدحسن بحرینی، مدیر آموزش معاونت توسعه و فناوری رسانه و اسماعیل مرزبان، مدیر اجرا و پشتیبانی آموزش درباره آموزش مجازی در رسانه‌ملی، محاسن و معایب و مشکلات پیش رو صحبت کردند که آن را مرور می‌کنیم.

 

مسیر توفیق‌آمیز آموزش مجازی

 علیرضا دهقانی، مدیر ارتباطات و ارزشیابی آموزشی با بیان اینکه شیوع ویروس کرونا موجب ایجاد تحول در نظام‌های آموزشی و توسعه زیرساخت‌های آموزش مجازی شده، گفت: اداره‌کل آموزش رسانه‌ملی نیز با بهره بردن از توانمندی‌های داخلی توانست سرعت نظام آموزشی سازمان را با این تحولات منطبق کند.

دهقانی در خصوص دیگر ویژگی‌های آموزش مجازی، گفت: یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های آموزش مجازی، کاهش هزینه‌هاست و این ویژگی در کنار دسترسی دائم به آموزش‌ها، علاقه‌مندی‌ها به این نوع آموزش را افزایش داده است؛ بنابراین تنوع در آموزش، آزادی عمل، عدالت آموزشی، کاهش شدید هزینه‌ها، ذخیره‌سازی زمان و راحتی در یادگیری ازجمله ویژگی‌های بی‌نظیر آموزش مجازی است و این موضوع فارغ از کرونا باید بیش‌ازپیش موردتوجه قرار گیرد.

مدیر ارتباطات و ارزشیابی آموزشی تاکید کرد: نتایج ارزش‌یابی این نوع از دوره‌ها نشان می‌دهد که کیفیت و میزان رضایت فراگیران و مدرسان روند رو به رشدی را نشان می‌دهد.

 

موفق در آموزش همگام با استانداردهای جهانی

 صدیقه سادات معین، مدیر طراحی آموزش با اشاره به پیشینه آموزش مجازی در رسانه‌ملی گفت: گروه‌های آموزشی سازمان از سال 93 ضرورت این نوع آموزش را درک کرده بودند و ازاین‌رو با شیبی ملایم زیرساخت‌های فضای مجازی فراهم شد تا در مقایسه با فضاهای آموزشی در جهان، خود را به استانداردهای آموزش نزدیک کنند.

وی بحران کرونا را نقطه شروع مهمی در آموزش مجازی سازمان دانست و متذکر شد: اداره‌کل آموزش از اسفند سال 98 با دستان پر، تصمیم به اجرای قطعی آموزش مجازی گرفت و خیلی زود جدول آموزش خود را با این شرایط تغییر داد.

معین به تجربه آموزش مجازی در سال‌های گذشته اشاره کرد و گفت: اداره‌کل آموزش از سال‌های گذشته و فارغ از دوران کرونا به بحث آموزش مجازی ورود کرده و با توجه به اهمیت و ضرورت آن در دنیای امروز جای خالی آن را در ساختار اداره کل آموزش احساس و واحد فناوری آموزشی را در مدیریت طراحی ایجاد نموده و با جذب و آموزش کارشناسان آموزش و نرم‌افزار، گام‌های اولیه را به سمت تولید محتوای مجازی برداشته‌است که دوره‌ آموزشی امربه‌معروف و نهی از منکر به شکل غیر هم‌زمان یکی از این نمونه‌هاست.

مدیر طراحی آموزش با اشاره به نگارش برنامه عملیاتی آموزش مجازی (سناریوی آموزشی) گفت: طرح این دوره‌ها را با کمک مدرسان و کارشناسان آموزش نوشتیم و با عملیاتی شدن آن‌ها در زمان برگزاری دوره‌ها نواقص موجود را برطرف کردیم.

وی تعامل فراگیران با مدرسان را بااهمیت دانست و افزود: هدف اصلی آموزش مجازی، یادگیری عمیق مفاهیم از مجرای تعامل فراگیر با مدرس است. با توجه به وجود رابطه مستقیم بین میزان تعامل مدرس و فراگیر در حین آموزش با افزایش و کیفیت یادگیری، سعی کردیم در نگارش برنامه عملیاتی، این مهم مطمح نظر قرار گیرد. ازاین‌رو با ارزشیابی‌های توصیفی، کیفی و سنجش عملکردی سعی در ارتقای سطح این روابط و تعامل بهتر داشته‌ایم.

معین با اشاره به مزایای آموزش مجازی گفت: از محاسن این روش، کاهش هزینه‌های ایاب و ذهاب و اسکان فراگیران و مدرسان، نبود نیاز به حضور فیزیکی، رعایت عدالت آموزشی، افزایش بهره‌وری و دسترسی به محتواهای آموزشی در قالب‌های مختلف ازجمله لوح‌های فشرده چندرسانه‌ای، پویانمایی، فیلم، موشن گرافیک است.

وی با اشاره به محدودیت‌های تولید محتوای مجازی تعامل با برخی از مدرسان در این زمینه گفت: ناآشنایی برخی از مدرسان باکیفیت آموزش هم‌زمان و غیر هم‌زمان، نگرانی از حفظ حقوق مالکیت معنوی و نبود تعامل حضوری بین مدرس و فراگیر و آشنا نبودن ایشان با نحوه ارائه محتوا با روش مجازی، از مشکلات این نوع آموزش است که با تدابیری مانند آموزش مدرسان، ایجاد گروه‌های مجازی در شبکه‌های اجتماعی و پشتیبانی محتوایی مدرس از مباحث کلاس هم‌زمان و غیرهم‌زمان آن‌ها را تا حدودی رفع کرده‌ایم.

مدیر طراحی آموزش درباره طراحی دوره‌های فراگیر به شکل مجازی گفت: در سال‌های گذشته همکاران سابق ما برون‌سپاری تولیدات محتوای مجازی را تجربه ‌کرده بودند و به دلیل ساختار متفاوت سازمان و ویژگی‌های ساختاری تولید که منحصر به رسانه است، نتیجه مطلوب نبود. ازاین‌رو طراحی و تولید محتوا را به کارشناسان آموزش سازمان در کنار کارشناسان نرم‌افزار سپردیم و نتیجه قابل‌قبول بود و با همین همراهی همکاران فنی، توانستیم دوره‌ها را با حداقل مشکلات راه بیندازیم.

معین، سطح پذیرش مدیران را مهم ارزیابی کرد و گفت: مدیران و مدرسان بخش‌های فنی به دلیل آشنایی با محیط وب و فناوری‌های الکترونیکی علاقه بیش‌تری به آموزش مجازی نشان می‌دهند، ولی این اشتیاق و علاقه‌مندی در رشته‌های غیر فنی کم‌تر دیده می‌شود و به دلیل آشنا نبودن مدرسان این حوزه‌ها با ویژگی‌های این نوع آموزش، تلاش بیش‌تری را از جانب ایشان می‌طلبد.

مدیر طراحی آموزش استفاده از ابزارهای مؤلف (نرم‌افزارهای AUTO PLAY, STORY LINE، CAMTASIA، CAPTIVATE) و گرافیکی (فتوشاپ، افترافکت) را از انواع ابزارهای تولید محتوای این دوره‌ها دانست و گفت: انتخاب ابزار تولید با توجه به محتوا، اهمیت زیادی دارد و به‌عنوان‌مثال، آموزش انواع نرم‌افزار با روش شبیه‌سازی بسیار مناسب‌تر است که از نرم‌افزارهای CAMTASIA و

 CAPTIVATE استفاده می‌شود.

 

در هر زمان و هر مکان با آموزش مجازی

 محمدحسن بحرینی، مدیر آموزش معاونت توسعه و فناوری رسانه، آموزش مجازی را که بیش از یک دهه است فراگیر شده‌است، یک تحول و فرصت مثبت فناورانه در امر آموزش دانست. وی درک ضرورت پیاده‌سازی بسترهای ارائه گسترده و سهل محتوای آموزشی را در معاونت توسعه و فناوری رسانه، موتور محرکه راه‌اندازی سامانه آموزش مجازی دانست که از سال 1393 با شعار «آموزش مستمر، محور توسعه پایدار» فعالیت‌های تحقیقاتی و اجرایی آن آغاز شد و از سال 1395 شروع به کار کرده است.

وی افزود: از نسل وب 1 (web1) که وب سایت‌ها به‌صورت یک‌طرفه به عرضه محتواهای آموزشی می‌پرداختند، نسل وب 2 (web2) با قابلیت‌های تعاملی، امکان تعامل‌های بیش‌تر را برای کاربران یا ارائه‌دهندگان خدمات آموزشی و استادان فراهم آورد و اقبال فراگیران و رشد فناوری‌ها خصوصاً فناوری‌های ارائه ویدئو باکیفیت‌تر و به‌صورت تطبیقی (Adaptive) و تکامل راهکارهای ویدئو کنفرانس در اینترنت، نسل بعدی به سمت ایجاد و استفاده از سامانه‌های جامع اختصاصی آموزش مانند (LMS) حرکت کرد. در سازمان صداوسیما نیز چند سالی است که سامانه‌های (TMS برای مدیریت فرآیندهای آموزشی و فراگیران، LMS برای مدیریت فراگیران و محتوای آموزشی) به‌صورت بومی توسعه یافته است و در لایه زیرین این سامانه‌ها نیز کلاس مجازی (Online Class Software) شرکت ادوبی استفاده می‌شود.

بحرینی، سامانه آموزش مجازی LMS را مهم‌ترین بخش ارائه خدمات که فراگیران با آن در تماس هستند دانست و گفت: سامانه LMS متن ‌باز آموزش مجازی مودل (Moodle) که در سازمان، توسعه‌یافته و بومی‌سازی شده، کم‌تر از یک دهه است که به‌صورت گسترده و ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ درخور ‌توجهی رواج ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﺟﺎﯾﮕﺎه ﺧﻮد را در ﺳﺎﺧﺘﺎر آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺴﯿﺎری از ﮐﺸﻮرﻫﺎی ﺟﻬﺎن تثبیت کرده‌است. اداره کل آموزش سازمان نیز که از سال 1395 وظیفه نگهداری و پشتیبانی از این سامانه را به حوزه فنی سپرد از سال 1396 با اعتماد به این سامانه با شیبی ملایم برگزاری دوره‌های مجازی را با موفقیت آغاز کرد و هرساله تعداد بیش‌تری از دوره‌ها شیوه برگزاری مجازی را تجربه می‌کنند.

وی در توضیح این شیوه گفت: سامانه LMS یکی از راه‌های ایجاد ارتباط امن و تعاملی بهینه بر بستر اینترنت بین مدرس و فراگیر است که قابلیت خدمات‌رسانی و ارزیابی پیشرفته و متنوعی را به طرفین ارائه می‌دهد. مدیر آموزش معاونت توسعه و فناوری رسانه، یکی از مزایای آموزش مجازی را صرفه‌جویی در هزینه و زمان برای ارائه‌دهنده‌های آموزش و همچنین فراگیران دانست و افزود: با توجه به در دسترس بودن رایانه، رایانه‌های قابل‌حمل، تبلت و تلفن‌های هوشمند و پهنای باند بسیارکمی که استاد و فراگیر برای کار با این سامانه نیاز دارند (حدود 150 تا 250 کیلو بیت در ثانیه) و دانش‌پایه رایانه‌ای موردنیاز برای کار با این سامانه‌ها، استفاده از آموزش مجازی را کاملاً عملیاتی و بسیار مقرون‌به‌صرفه کرده‌اند.

بحرینی با اشاره به آرمان آموزش مجازی گفت: خدا را شاکریم که شعار «آموزش در هر زمان و هر مکان برای همه افراد» و مبحث مهم عدالت آموزشی الان کاملاً در سازمان تحقق‌ یافته است و فراگیران مراکز استانی و ستاد تهران در یک کلاس برخط در کنار یکدیگر از تدریس استادان مستقر در تهران یا مراکز بهره می‌برند. از موارد دیگری که مایه مباهات است آمادگی کامل آموزش سازمان پس از بحران کرونا برای ارائه خدمات آموزشی از طریق سامانه بود که بلافاصله و بدون توقف با افزایش ظرفیت‌ها و آموزش‌های لازم به عوامل اجرایی آموزش در سراسر کشور موجب بالندگی بیش‌ازپیش آموزش در سازمان شد.

وی درباره ادامه روند آموزش مجازی در سازمان بیان کرد: حتی اگر بحث کرونا هم نبود، ما باید به‌عنوان یکی از اولویت‌های جدی در آموزش سازمان، مسئله آموزش مجازی را دنبال می‌کردیم. با افزایش ظرفیت‌های سامانه‌ای و تولید محتوا باید به اهداف عالیه آموزشی سازمان و خصوصاً عدالت آموزشی نزدیک‌تر شویم.

مدیر آموزش معاونت توسعه و فناوری رسانه، مهم‌ترین مشکلاتی که آموزش سازمان با آن روبرو شده را سیل عظیمی از نیاز به آموزش‌های مجازی در برهه زمانی کوتاه پس از شروع بحران کرونا و کاهش فعالیت‌های حضوری دانست و گفت: ما با دغدغه‌های گوناگونی روبه‌رو بوده‌ایم: تأمین زیرساخت پشتیبانی سامانه از یکسو و تأمین تجهیزات لازم برای کاربران از سوی دیگر، رأی تعداد زیاد فراگیران، تولید تعداد زیادتر محتواهای الکترونیکی و شاید از همه مهم‌تر نیاز به آموزش کاربران و فراگیران و ارتقای دانش فنی فراگیران.

وی بازخورد این نوع آموزش را در مراکز استان‌ها بسیار مفید دانست و گفت: این برنامه به فراگیران در مراکز کمک کرده در فضای عادلانه و برابر آموزشی بدون نیاز به در نظر گرفتن بعد مکان و زمان، در دوره‌های آموزشی‌شان حضور یابند و در پایان نیز، گواهی پایان دوره دریافت کنند.

بحرینی در ادامه در پاسخ به دلیل اثربخشی این دوره‌ها گفت: ما شاهد روند مثبت و روبه رشد آموزش مجازی هستیم و امتیازات این نوع آموزش در سطح سازمان و فراتر از محیط سازمان به ما کمک کرده که این مسیر را علی‌رغم مشکلات  احتمالی در آینده با توان مضاعف و توجه به فناوری‌های جدیدتر و کارآمدتر ادامه دهیم. حرکت به سمت بهره بردن از نرم‌افزارهای کلاس‌های مجازی متن‌باز که سهولت بیش‌تری برای کاربران در پی دارد ازجمله توسعه‌های آتی در دستور کار است.

بحرینی در پایان، نبود محتوای الکترونیکی آماده برای برخی دوره‌های فنی را یکی از مشکلات آموزش مجازی در حوزه فنی دانست و گفت: برخی از رشته‌ها در حوزه‌های فنی، نیاز به حضور فراگیران به‌صورت حضوری دارد و باید این نوع آموزش‌ها را با بهره‌گیری از روش‌های تولید حرفه‌ای یا بسترهای جدیدتری مانند آنچه اکنون در دنیا با قابلیت‌های واقعیت‌های مجازی و افزوده‌ (AR و VR) در دسترس است، فراهم کنند.

 

ارتقای دانش و مهارت کارشناسان

 اسماعیل مرزبان، مدیر اجرا و پشتیبانی آموزش نیز به آمادگی اداره کل آموزش برای برگزاری دوره‌های الکترونیکی اشاره کرد و گفت: عملکرد این اداره کل در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که در سال 1397 سهم دوره‌های الکترونیکی 1/2 درصد و سال 1398 بیش از 7 درصد بوده است و در سال 1399 به جهت شرایطی که از کرونا به وجود آمده پیش‌بینی‌شده که بیش از 50 درصد دوره‌های آموزشی به‌صورت مجازی برگزار شود که در شش‌ماهه ابتدای سال، 23 درصد از دوره‌های پیش‌بینی‌شده در تقویم آموزشی به شیوه مجازی برگزار شده است.

در بحث آمادگی زیرساخت‌ها نیز از چهار سال گذشته به‌تدریج در مراکز استانی و تهران اقدامات مناسبی صورت گرفته‌است. در تهران علاوه بر سایت‌های رایانه موجود در معاونت‌های صدا، برون‌مرزی و توسعه و فناوری رسانه، سایت مرکز آموزشی امام رضا (ع) راه‌اندازی شد و در بیش‌تر مراکز استانی نیز بخش رایانه آموزش راه‌اندازی شده است.

 مرزبان همچنین درباره اقدامات انجام‌شده برای برگزاری دوره‌های الکترونیکی در سال 99 گفت: برای برگزاری دوره‌های آموزشی به‌صورت مجازی ابتدا بالا بردن دانش و مهارت کارشناسان آموزش در این زمینه امری ضروری بود که از ابتدای سال با راه‌اندازی دوره‌های مجازی و اجرای مطالعه گروهی آنلاین همه کارشناسان در تهران و مراکز این مسیر را به‌خوبی طی کردند.

وی افزود: تدوین فرایندهای دوره‌های مجازی و نگارش شرح وظایف کارشناسان در تهران و مراکز و همچنین تهیه و تدوین ضوابط و قواعد دوره‌های الکترونیکی اقدام دیگری بود که باهدف تسهیل و آگاهی بیش‌تر فراگیران با این شیوه آموزشی صورت گرفت.

وی استفاده از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی در کنار دوره‌های مجازی باهدف آشنایی بیش‌تر فراگیران با این روش آموزشی و همچنین تکمیل فرایند چرخه آموزش و مکاتبه و موافقت معاونت منابع مالی و سرمایه انسانی برای خرید تعداد زیادی رایانه و تجهیزات موردنیاز برای تجهیز مراکز استانی را از دیگر برنامه‌های این دوره دانست.

در پایان، مرزبان مطرح کرد: امکانات زیرساخت موجود پاسخگوی نیاز سازمان نیست. در حال حاضر اداره‌کل آموزش LMS وسرور لازم را برای توسعه دوره‌های مجازی ندارد و از سامانه آموزش معاونت توسعه فناوری رسانه استفاده می‌کند که علاوه بر محدودیت در تعداد فراگیران هم‌زمان با مشکل پهنای باند هم مواجه است.

پیوستها

تاریخ انتشار: یکشنبه 18 آبان 1399